Badanie bilirubiny we frakcjach

Czym jest bilirubina?

Bilirubina jest żółtym barwnikiem będącym końcowym produktem katabolizmu hemu – składnika hemoglobiny, mioglobiny, cytochromów i peroksydaz. Powstaje w wyniku rozpadu zużytych krwinek czerwonych w wątrobie oraz częściowo w śledzionie lub szpiku kostnym. Dzieli się ją na 3 frakcje.

Bilirubina bezpośrednia (sprzężona/związana)

Bilirubina bezpośrednia powstaje w komórkach wątroby w wyniku połączenia bilirubiny pośredniej (wolnej) z kwasem glukuronowym. Dzięki tej reakcji zyskuje rozpuszczalność w wodzie i może być wydzielona do dróg żółciowych, a następnie wydalona z organizmu.

Wzrost stężenia bilirubiny bezpośredniej wskazuje przede wszystkim na utrudnienie odpływu żółci lub uszkodzenie komórek wątroby. Może jej towarzyszyć bilirubinuria – obecność bilirubiny w moczu.

Bilirubina pośrednia (niesprzężona/wolna)

Bilirubina wolna jest pierwszym produktem rozkładu hemu – składowej hemoglobiny uwalnianej ze starzejących się erytrocytów. Jest nierozpuszczalna w wodzie i transportowana we krwi w połączeniu z albuminą do wątroby.

Wzrost stężenia bilirubiny pośredniej obserwuje się głównie przy nasilonej hemolizie, wrodzonych zaburzeniach sprzęgania (zespół Gilberta, Criglera–Najjara).

Bilirubina całkowita

Stężenie bilirubiny całkowitej odzwierciedla sumę frakcji bezpośredniej i pośredniej.

Jej oznaczenie służy jako badanie przesiewowe zaburzeń metabolizmu bilirubiny – łączna analiza obu frakcji pozwala zróżnicować przyczynę podwyższenia.

Kiedy warto wykonać badanie stężenia bilirubiny z podziałem na frakcje?

Badanie jest wskazane w każdej sytuacji, gdy istnieje podejrzenie zaburzeń metabolizmu bilirubiny lub gdy konieczne jest zróżnicowanie przyczyny żółtaczki.

Warto zwrócić uwagę na objawy takie jak:

• żółtaczka,
• ciemny mocz,
• odbarwione stolce,
• ból lub dyskomfort w prawym podżebrzu.

Badanie jest również wykorzystywane w diagnostyce różnicowej żółtaczek, które mogą mieć źródło:

• przedwątrobowe,
• wewnątrzwątrobowe,
• pozawątrobowe.

Kolejne ważne wskazania to:

• podejrzenie chorób wątroby,
• podejrzenie niedokrwistości hemolitycznej,
• podejrzenie hiperbilirubinemii wrodzonej.

Oznaczenie jest także wykorzystywane w monitorowaniu leczenia chorób wątroby, dróg żółciowych i stanów hemolizy oraz do rozróżnienia, czy żółtaczka noworodkowa ma charakter fizjologiczny czy patologiczny.

Jak przebiega badanie?

Badanie stężenia bilirubiny jest rutynowym oznaczeniem laboratoryjnym wykonywanym z surowicy krwi żylnej. Krew pobierana jest ze zgięcia łokciowego pacjenta i następnie przekazywana do laboratorium diagnostycznego.

Normy

Wartości referencyjne mogą nieznacznie różnić się w zależności od laboratorium ze względu na wykorzystanie różnych metod analitycznych.

Prawidłowe zakresy różnią się w populacji noworodków.

Wyniki powinny być interpretowane łącznie z innymi parametrami laboratoryjnymi (ALT, AST, ALP, GGTP, morfologia krwi) oraz w kontekście obrazu klinicznego. W celu prawidłowej oceny wyniku należy skonsultować się z lekarzem.

Przyczyny niskiego poziomu

Obniżone stężenie bilirubiny całkowitej poniżej dolnej granicy normy zazwyczaj nie ma znaczenia klinicznego i nie wymaga dalszej diagnostyki.

Objawy niskiego poziomu

Niski poziom zazwyczaj nie daje żadnych objawów i jest wykrywany przypadkowo w badaniach laboratoryjnych.

Przyczyny podwyższonego poziomu bilirubiny we krwi

W różnicowaniu przyczyn zbyt wysokiego stężenia kluczowa jest lokalizacja zaburzenia.

Hiperbilirubinemia przedwątrobowa (z dominacją frakcji pośredniej) jest spowodowana nadmierną produkcją bilirubiny przekraczającą możliwości metaboliczne wątroby. Główne przyczyny to:

• hemoliza – niedokrwistości hemolityczne;
• nieefektywna erytropoeza – rozpad prekursorów erytrocytów w szpiku kostnym;
• resorpcja dużych krwiaków – wzrost produkcji bilirubiny z rozpadającej się pozanaczyniowej hemoglobiny.

Hiperbilirubinemia wątrobowa (obie frakcje lub z dominacją frakcji pośredniej) spowodowana jest zaburzeniami wychwytu, sprzęgania lub wydzielania bilirubiny przez komórki wątroby (hepatocyty):

• zaburzenia sprzęgania – zespół Gilberta, zespół Criglera–Najjara;
• zaburzenia wydzielania – zespół Dubina–Johnsona, zespół Rotora;
• choroby wątroby – wirusowe zapalenie wątroby (WZW A, B, C), alkoholowe i niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby, toksyczne uszkodzenie wątroby, marskość wątroby, rak wątrobowokomórkowy, choroba Wilsona, hemochromatoza, autoimmunologiczne zapalenie wątroby;
• żółtaczka noworodków – fizjologiczna (niestanowiąca zagrożenia) lub patologiczna (choroba hemolityczna noworodków, zaburzenia metaboliczne);
• cholestaza ciążowa – zaburzenia odpływu żółci na skutek zmian hormonalnych;
• stosowanie niektórych leków – np. antykoncepcji hormonalnej, estrogenów, cyklosporyny.

Hiperbilirubinemia pozawątrobowa (dominuje bilirubina bezpośrednia) spowodowana jest mechaniczną przeszkodą w odpływie żółci. Powodują ją:

• kamica dróg żółciowych – jedna z najczęstszych przyczyn cholestazy i hiperbilirubinemii pozawątrobowej u dorosłych;
• nowotwory – raktrzustki, rak dróg żółciowych (cholangiocarcinoma), przerzuty do wątroby;
• zapalenie dróg żółciowych – pierwotna żółciowa cholangiopatia (PBC), pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC).
• inne przyczyny mechaniczne – np. zwężenie dróg żółciowych, atrezja dróg żółciowych u noworodków, ucisk z zewnątrz (np. powiększone węzły chłonne).

Objawy wysokiego poziomu

Objawy zależą od nasilenia i mechanizmu zaburzenia. Do najważniejszych dolegliwości należą:

• żółtaczka – zażółcenie skóry, błon śluzowych i twardówek oczu,
• świąd skóry – szczególnie charakterystyczny dla cholestazy,
• ciemny mocz – występuje przy wzroście bilirubiny sprzężonej,
• odbarwione, jasne stolce – sygnał ograniczonego wydzielania żółci do jelit,
• ból w prawym podżebrzu – w przebiegu chorób wątroby i dróg żółciowych,
• nudności, wymioty, brak apetytu – niespecyficzne objawy towarzyszące chorobom wątroby,
• objawy niedokrwistości – bladość, tachykardia, duszność, zmęczenie i osłabienie.

Szczególną czujność należy zachować w kontekście wystąpienia potencjalnych neurologicznych symptomów encefalopatii bilirubinowej u noworodków:

• zmieniony ton płaczu,
• drgawki,
•  zaburzenia napięcia mięśniowego.

Jak przygotować się do badania?

By uzyskać wiarygodny wynik badania, warto stosować się do kilku podstawowych zasad:

• Na pobranie krwi przyjdź na czczo – 8-12 godzin od ostatniego posiłku.
• Na 24 godziny przed badaniem unikaj intensywnego wysiłku fizycznego.
• Poinformuj personel medyczny i lekarza o przyjmowanych lekach.