Badanie poziomu hormonu wzrostu (GH)

Czym jest ludzki hormon wzrostu?

Hormon wzrostu (somatotropina, GH) to polipeptyd, wytwarzany przez komórki przedniego płata przysadki mózgowej.

Należy do najważniejszych hormonów „budujących” organizm – pomaga utrzymać prawidłową masę mięśniową, kości i właściwy skład ciała. GH stymuluje wątrobę do produkcji IGF-1, a ten z kolei działa na kości, mięśnie, chrząstki i tkanki miękkie.

Choć kojarzony jest głównie ze wzrostem u dzieci, u dorosłych hormon wzrostu pełni wiele ważnych funkcji:

• zwiększa masę mięśniową, sprzyja zmniejszaniu ilości tkanki tłuszczowej, szczególnie w okolicy brzucha,
• nasila spalanie tłuszczu i wpływa na profil lipidowy,
• działa przeciwstawnie do insuliny – może podnosić stężenie glukozy we krwi,
• zwiększa gęstość mineralną kości i pobudza komórki odpowiedzialne za ich odbudowę,
• wpływa na naczynia krwionośne i masę mięśnia sercowego,
• może oddziaływać na koncentrację, pamięć oraz nastrój,
• wpływa na poziom energii i tolerancję wysiłku fizycznego.

Kiedy warto wykonać badanie hormonu wzrostu?

Badanie stężenia hormonu wzrostu wykonuje się wyłącznie w ściśle określonych sytuacjach, głównie przy podejrzeniu zaburzeń wzrostu u dzieci lub chorób przysadki u dorosłych.

U dzieci badanie hormonu wzrostu jest wskazane, gdy występuje jedno lub kilka z poniższych:

• tempo wzrastania dziecka poniżej oczekiwanego dla wieku – np. po 4. roku życia przyrost wzrostu jest mniejszy niż około 5 cm,
• wzrost dziecka jest wyraźnie poniżej normy dla wieku i płci oraz niższy, niż wynikałoby to ze wzrostu rodziców,
• zdjęcie RTG lewego nadgarstka wskazuje na istotne opóźnienie wieku kostnego,
• u noworodka wystąpiła hipoglikemia, a w specjalnie pobranej próbce krwi w czasie epizodu hipoglikemii stężenie GH było niskie,
• dziecko rośnie zbyt szybko, co budzi podejrzenie gigantyzmu (nadmiaru hormonu wzrostu).

U dorosłych badanie hormonu wzrostu rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy:

• występuje podejrzenie niedoboru GH u osoby z chorobą przysadki lub podwzgórza,
• pojawiają się typowe objawy zbyt wysokiego stężenia hormonu – powiększenie dłoni i stóp, pogrubienie palców, zmiana rysów twarzy (m.in. powiększenie żuchwy, nosa) sugerujące akromegalię,
• konieczne jest monitorowanie leczenia akromegalii lub terapii somatotropiną.

Osoby dorosłe z zaburzeniami wydzielania hormonu wzrostu często odczuwają spadek energii, gorszy nastrój i ogólne pogorszenie samopoczucia. Takie dolegliwości są ważnym sygnałem, by porozmawiać z lekarzem o wykonaniu odpowiednich badań.

Na czym polega badanie?

Badanie polega na pobraniu próbki krwi żylnej ze zgięcia łokciowego pacjenta. Następnie materiał trafia do laboratorium medycznego, gdzie jest analizowany.

Normy i wynik badania GH

Normy poziomu hormonu wzrostu są silnie zależne od metody pomiarowej, laboratorium, płci, wieku i kontekstu klinicznego. Dlatego zawsze należy odwoływać się do zakresów referencyjnych podanych przez konkretne laboratorium.

Ze względu na pulsacyjny charakter wydzielania hormonu i wielokrotne wahania jego stężenia we krwi w ciągu doby pojedynczy, przypadkowy pomiar ma niewielką przydatność diagnostyczną.

Z tego względu oznaczenie GH wykonuje się zazwyczaj w ramach testów dynamicznych:

• testu stymulacyjnego (przy podejrzeniu niedoboru hormonu wzrostu),
• testu hamowania z użyciem glukozy (gdy podejrzewa się jego nadmiar – akromegalię).

Przyczyny niedoboru hormonu wzrostu

Niedobór GH u dzieci może być wrodzony lub nabyty.

Możliwe przyczyny wrodzone to:

• nieprawidłowy rozwój przysadki mózgowej,
• wady budowy podwzgórza i przysadki,
• izolowany niedobór GH związany z mutacjami genu hormonu wzrostu GH1 lub receptora GHRH,
• niedobór idiopatyczny – kiedy mimo diagnostyki nie udaje się ustalić przyczyny. To najczęstsza postać u dzieci.

Wśród przyczyn nabytych niedostatecznej ilości hormonu u dzieci wymienia się:

• guzy okolicy podwzgórzowo‑przysadkowej,
• urazy głowy, zapalenie mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych,
• karłowatość psychospołeczna – gdy w czasie rozwoju dziecko doświadcza silnej deprywacji emocjonalnej i niekorzystnych warunków środowiskowych.

U dorosłych zbyt niskie stężenia najczęściej mają charakter nabyty. Są to głównie:

• gruczolaki przysadki oraz ich leczenie operacyjne lub radioterapia,
• urazowe uszkodzenie mózgu,
• autoimmunologiczne zapalenie przysadki,
• udar lub martwica przysadki.

Objawy niedoboru GH

U dzieci charakterystyczny jest wolny wzrost przy zachowanych proporcjach ciała:

• niskie tempo wzrostu,
• młodszy wygląd niż zakładałby to wiek metrykalny,
• nadmiar tkanki tłuszczowej w okolicach tułowia,
• opóźnione dojrzewanie płciowe,
• słabszy wzrost włosów,
• hipoglikemia,
• u chłopców typowy jest zbyt mały rozmiar prącia (tzw. mikropenis).

U dorosłych osób z niedoborem GH objawy są mniej charakterystyczne, przez co łatwo je pomylić z innymi schorzeniami. Może pojawić się:

• nadmiar tkanki tłuszczowej, zwłaszcza trzewnej,
• mniejsza masa i siła mięśni,
• ograniczona wydolność wysiłkowa,
• obniżona gęstość kości (osteopenia/osteoporoza) i wyższe ryzyko złamań,
• nieprawidłowy profil lipidowy i zaburzenia metaboliczne,
• ryzyko insulinooporności,
• przewlekłe zmęczenie i brak energii,
• obniżony nastrój i zaburzenia koncentracji
• większe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, w wyniku rozwijających się zaburzeń metabolicznych.

Przyczyny nadmiaru hormonu wzrostu

W zdecydowanej większości przypadków nadmierne uwalnianie GH wynika z łagodnego guza przedniego płata przysadki – gruczolaka wydzielającego somatotropinę.

Rzadziej przyczyną są:

• guzy poza przysadką wydzielające GHRH,
• skrajnie rzadkie guzy spoza przysadki, które same wydzielają GH,
• mutacje genetyczne.

Objawy zbyt wysokiego stężenia somatotropiny

Nadmiar hormonu wzrostu u dzieci i dorosłych prowadzi do gigantyzmu lub akromegalii.

Gigantyzm u dzieci i młodzieży w okresie dorastania charakteryzują:

• bardzo wysoki wzrost, zdecydowanie powyżej norm dla wieku,
• duże dłonie i stopy,
• bóle głowy,
• zaburzenia dojrzewania płciowego.

Akromegalia, czyli zbyt wysoki poziom GH u dorosłych, występuje zdecydowanie rzadziej. Typowe objawy to:

• stopniowe powiększanie dłoni i stóp,
• zmiana rysów twarzy: wysunięta żuchwa, większy nos, pogrubiałe wargi i język, większe odstępy między zębami,
• pogrubienie skóry, wzmożone owłosienie, pogłębienie głosu, nadmierna potliwość,
• bezdech senny,
• bóle stawów i kręgosłupa,
• zespół cieśni nadgarstka i inne neuropatie,
• nietolerancja glukozy,
• bóle głowy,
• przewlekłe zmęczenie i spadek ogólnej sprawności,
• obniżony nastrój i gorsza jakość życia.

Jak przygotować się do badania?

By prawidłowo przygotować się do badania:

• na pobranie krwi przyjdź w godzinach porannych,
• bądź na czczo (8-12 godzin od ostatniego posiłku),
• w dniu poprzedzającym badanie unikaj wysiłku fizycznego oraz alkoholu,
• poinformuj lekarza o wszystkich stosowanych lekach i nie odstawiaj ich bez konsultacji.