Insulinopodobny czynnik wzrostu IGF-1 (Somatomedyna C)

Czym jest insulinopodobny czynnik wzrostu IGF-1?

IGF-1 to polipeptyd produkowany głównie w wątrobie pod wpływem hormonu wzrostu (GH), o budowie zbliżonej do insuliny.

IGF‑1 jest „średnim” wskaźnikiem wydzielania GH i nie zmienia się tak gwałtownie jak sam hormon wzrostu (którego stężenia wahają się w ciągu dnia).

Stężenie IGF‑1 zmienia się wraz z wiekiem: u małych dzieci (do ok. 5. roku życia) jest najniższe, rośnie wraz z wiekiem, osiąga maksimum w okresie dojrzewania, a potem stopniowo spada i stabilizuje się około czwartej dekady życia. W czasie pokwitania poziom bywa zazwyczaj wyższy u dziewczynek niż u chłopców.

Rola somatomedyny C w organizmie

Jak działa IGF‑1 w organizmie? Za pośrednictwem czynnika wzrostowego hormon wzrostu stymuluje procesy anaboliczne w organizmie, które odpowiadają za wzrost organizmu, regenerację tkanek oraz odbudowę komórek:

• pobudza wzrost tkanek, szczególnie tkanki chrzęstnej i kości;
• uczestniczy w syntezie kolagenu i proteoglikanów, dzięki czemu wpływa na kondycję tkanki łącznej (m.in. skóry, stawów);
• wspiera mineralizację kości i gospodarkę wapniowo-fosforanową.
• bierze udział w procesach wzrastania już od życia płodowego, a później sprzyja regeneracji tkanek.

Kiedy warto wykonać badanie poziomu IGF-1?

Oznaczenie IGF‑1 we krwi wykonuje się przede wszystkim wtedy, gdy lekarz podejrzewa zaburzenia związane z hormonem wzrostu oraz w ramach kontroli osób leczonych z powodu akromegalii, gigantyzmu lub niedoboru hGH.

Najważniejsze wskazania u dzieci to:

• niskorosłość, zaburzenia wzrastania, podejrzenie karłowatości przysadkowej,
• zbyt szybki wzrost lub bardzo wysokie dziecko (podejrzenie gigantyzmu),
• nawracające hipoglikemie,
• cechy niedoczynności przysadki,
• nieprawidłowości w okolicy podwzgórzowo‑przysadkowej w badaniach obrazowych,
• monitorowanie leczenia hormonem wzrostu.

U dorosłych do wykonania badania powinny skłonić:

• objawy sugerujące akromegalię,
• podejrzenie guza przysadki lub niedoczynności przysadki,
• zaburzenia masy mięśniowej i gęstości kości (osteopenia, osteoporoza).

Badanie wykonuje się także w ramach oceny skutków ubocznych radioterapii nowotworów głowy, zwłaszcza u dzieci i młodych dorosłych.

Jak przebiega badanie?

Badanie polega na pobraniu próbki krwi żylnej ze zgięcia łokciowego pacjenta. Następnie materiał jest przekazywany i analizowany w medycznym laboratorium diagnostycznym.

Normy i interpretacja wyniku

Zakres normy dla IGF‑1 zależy od wieku, płci i metody używanej w konkretnym laboratorium, dlatego zawsze trzeba patrzeć na przedziały referencyjne podane na raporcie z badania.

Laboratoria podają różne zakresy referencyjne (np. w ng/ml) dla poszczególnych grup wiekowych i osobno dla kobiet oraz mężczyzn.

Pojedynczy wynik nie wystarcza do postawienia rozpoznania – wskazuje kierunek dalszej diagnostyki. W celu prawidłowej interpretacji należy skonsultować się z lekarzem.

Przyczyny niedoboru IGF-1

Żeby dobrze zaplanować dalszą diagnostykę, trzeba najpierw uporządkować możliwe przyczyny nieprawidłowego stężenia.

Niedobór IGF‑1 można podzielić na dwie główne grupy:

• pierwotny (wynikający z nieprawidłowego działania układu IGF‑1),
• wtórny (będący skutkiem innych chorób lub niedoboru hormonu wzrostu).

Pierwotny niedobór IGF‑1 jest rzadki i zwykle ma podłoże genetyczne. W takiej sytuacji organizm „nie potrafi” prawidłowo wytworzyć lub wykorzystać IGF‑1, mimo że hormon wzrostu może być obecny w prawidłowej lub podwyższonej ilości. Może wynikać m.in. z:

• wrodzonych nieprawidłowości receptora hormonu wzrostu lub bardzo rzadko obecności przeciwciał przeciwko temu receptorowi,
• zaburzeń wewnątrzkomórkowego przekazywania sygnału GH (np. mutacje w genach STAT5B, JAK),
• mutacji w genie IGF‑1 lub jego promotorze.

Wtórny niedobór może pojawić się w przebiegu chorób ogólnoustrojowych, które osłabiają wytwarzanie IGF‑1 lub zmniejszają jego dostępność, np.:

• przewlekłe niedożywienie,
• zaburzenia wchłaniania w jelitach,
• choroby wątroby,
• niedokrwistość,
• niedoczynność tarczycy,
• przewlekłe choroby zapalne.

Niskie stężenie IGF-1 może wynikać z niedoboru samego hormonu wzrostu (GH) – wtedy przysadka produkuje za mało GH, przez co wątroba i inne tkanki słabiej wytwarzają IGF‑1.

Objawy niskiego stężenia czynnika wzrostowego

Bez względu na przyczynę, niedobór IGF‑1 lub oporność tkanek na jego działanie prowadzą do obrazu tzw. niewrażliwości na hormon wzrostu (GH).

U dzieci głównym skutkiem jest niskorosłość. Typowe objawy to:

• wolne tempo wzrastania, wzrost poniżej normy dla wieku i płci,
• nieproporcjonalna budowa ciała (małe dłonie i stopy, duża głowa, pulchna sylwetka),
• opóźnione dojrzewanie płciowe (brak cech pokwitania w typowym wieku),
• w ciężkich wrodzonych niedoborach GH/IGF‑1: hipoglikemia w okresie noworodkowym, przedłużona żółtaczka, opóźniony rozwój motoryczny.

U dorosłych niski IGF‑1 wiąże się z niedoborem GH lub przewlekłymi chorobami. Mogą występować:

• zmniejszona gęstość mineralna kości, większe ryzyko złamań (osteopenia, osteoporoza),
• spadek masy i siły mięśniowej, łatwe męczenie się, gorsza tolerancja wysiłku,
• zwiększone odkładanie tkanki tłuszczowej, szczególnie trzewnej, zaburzenia gospodarki lipidowej,
• przewlekłe zmęczenie, obniżony nastrój, gorsza koncentracja, gorsza jakość życia.

Przyczyny wzrostu stężenia somatomedyny C

Podwyższone stężenie somatomedyny C najczęściej odzwierciedla nadmierną aktywność osi hormon wzrostu–IGF‑1, ale może być też fizjologicznym zjawiskiem lub efektem leków.

Podwyższony IGF‑1 może wskazywać na:

• nadmiar hormonu wzrostu (gigantyzm u dzieci, akromegalia u dorosłych),
• gruczolaka przysadki produkującego GH,
• czas ciąży lub wpływ niektórych leków i hormonów (np. insulina, leki stymulujące GH).

Objawy nadmiaru IGF-1

Nieprawidłowości manifestują się zarówno w wyglądzie zewnętrznym, jak i pracy różnych układów wewnątrz organizmu.

Bardzo wysoki IGF‑1 u dziecka oznacza najczęściej gigantyzm, zwykle z powodu guza przysadki. Objawy obejmują:

• nadmierny wzrost,
• bardzo duże dłonie, stopy, głowa, grube palce,
• wyraziste, „grube” rysy twarzy,
• bóle głowy, nudności, wymioty,
• zaburzenia widzenia (ucisk guza na nerwy wzrokowe),
• opóźnione lub zaburzone dojrzewanie płciowe,
• osłabienie,
• nieregularne miesiączki u dziewcząt.

U dorosłych przewlekle podwyższony IGF‑1 we krwi jest typowy dla akromegalii. Najbardziej charakterystyczne objawy tej choroby to:

• powiększenie nosa, żuchwy, łuków brwiowych,
• pogrubienie warg i języka,
• duże dłonie i stopy,
• zespół cieśni nadgarstka,
• pogrubienie skóry, nadmierne owłosienie, potliwość
• niemożność założenia dotychczasowych butów, pierścionków,
• ochrypły, pogłębiony głos, chrapanie,
• bóle stawów i mięśni, deformacje stawów,
• powiększenie narządów wewnętrznych (serce, wątroba, nerki, śledziona),
• nadciśnienie, cukrzyca lub nietolerancja glukozy,
• kamica nerkowa,
• choroby sercowo‑naczyniowe,
• polipy jelita grubego.

Przygotowanie do badania

Do badania zwykle nie jest potrzebne szczególne przygotowanie, ale najczęściej zaleca się, by:

• na badanie przyjść rano,
• najlepiej na czczo (8-12 godzin od ostatniego posiłku).

Jeśli przyjmujesz leki (zwłaszcza hormonalne lub wpływające na gospodarkę endokrynną), zapytaj lekarza, czy wymagają modyfikacji przed pobraniem.

• Wynik badania dostępny w ciągu 16 dni roboczych.
• Możliwość odbioru wyniku w recepcji wybranej placówki,
• Możliwość dostępu do wyniku online. W tym celu należy pobrać hasło dostępne na recepcji wybranej placówki.