Badanie kortyzolu

Czym jest kortyzol?

Kortyzol jest głównym hormonem steroidowym produkowanym w korze nadnerczy (warstwa pasmowata). Zaliczany jest do glikokortykosteroidów – hormonów, które produkowane są pod wpływem hormonu ACTH (hormon adrenokortykotropowy).

Rola kortyzolu w organizmie

W prawidłowych stężeniach kortyzol pełni wiele ważnych funkcji i ma korzystny wpływ na organizm.

Hormon ten reguluje metabolizm węglowodanów, białek i tłuszczów, ponadto wpływa na układ krwiotwórczy oraz wykazuje silne działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne:

• Metabolizm węglowodanów (wpływa na stężenie glukozy we krwi – pobudza proces glukoneogenezy, a także nasila syntezę glikogenu ). W wątrobie, zmniejsza także wrażliwość tkanek na insulinę.
• Metabolizm białek (pobudza rozpad białek w tkankach obwodowych, pobudza syntezę białek w wątrobie).
• Metabolizm tłuszczów (uwalnia kwasy tłuszczowe z tkanki tłuszczowej, stymuluje syntezę triacygliceroli w wątrobie).
• Obronność organizmu (hamuje uwalnianie cytokin z makrofagów, śródbłonka i skóry).
• Gospodarkę wodno-elektrolitową (słaby) zwiększa wydalanie potasu z moczem, zwiększa resorbcję sodu w cewkach nerkowych.

Obok adrenaliny jest to tzw. hormon stresu. Przygotowuje organizm na działanie w sytuacjach zagrożenia. Kilka minut od wystąpienia stresora wystarczy, by w wyniku zwiększonego stężenia kortyzolu zaszły zmiany fizjologiczne, m.in. wzrost ciśnienia, wzrost stężenia glukozy, wyostrzenie zmysłów.

Problem pojawia się wtedy, gdy „stan gotowości” utrzymuje się przez dłuższy czas – brak spadku stężenia kortyzolu i nadmierna aktywność nadnerczy są niekorzystne dla wielu sfer organizmu.

Kiedy należy wykonać badanie kortyzolu?

Warto wykonać badanie kortyzolu, jeśli w ostatnim czasie występują u Ciebie objawy związane z przewlekłym stresem:

• mimo odpoczynku czujesz się przewlekle zmęczony,
• zauważasz nieuzasadnione wahania masy ciała – zwłaszcza odkładanie się tkanki tłuszczowej w okolicach tułowia i karku,
• masz problemy ze snem,
• często doświadczasz zmian nastroju.

Regularna kontrola poziomu kortyzolu jest również zalecana osobom przyjmującym przez dłuższy czas leki steroidowe.

To badanie odgrywa ważną rolę w diagnostyce zaburzeń hormonalnych i metabolicznych.

Nieprawidłowe stężenie hormonu stresu może prowadzić m.in. do zespołu/choroby Cushinga czy choroby Addisona.

Jak przebiega badanie poziomu kortyzolu we krwi?

Badanie kortyzolu polega na pobraniu niewielkiej próbki krwi żylnej – najczęściej ze zgięcia łokciowego. Sama procedura trwa kilka minut, jest mało inwazyjna i po pobraniu możesz wrócić do codziennych aktywności.

Kortyzol – normy (wartości referencyjne)

Pamiętaj, że normy kortyzolu mogą się nieznacznie różnić między laboratoriami ze względu na zastosowane metody analityczne.

Ważna jest również pora dnia, w której wykonano badanie jego stężenia.

Poznaj przykładowe wartości referencyjne w Laboratorium Synevo Toruń:

• Rano (między 6:00 a 10:00): 166–507 nmol/l
• Po południu (między 16:00 a 20:00): 73,8–291 nmol/

Interpretację wyników kortyzolu w surowicy krwi zawsze pozostaw lekarzowi – profesjonalista w adekwatny sposób oceni przyczyny odchyleń od normy.

Z czego wynika niskie stężenie kortyzolu?

Niedobór może wynikać zarówno z uszkodzenia kory nadnerczy lub przysadki. W zależności od szybkości zmniejszania się stężenia kortyzolu wyróżnia się: ostrą i przewlekła niedoczynność kory nadnerczy.

Najczęstsze przyczyny to:

• Pierwotna niedoczynność kory nadnerczy – pojawia się stopniowo i może mieć różne podłoże np: najczęściej jest zanik kory nadnerczy na podłożu autoimmunologicznym (choroba Addisona); gruźlica kory nadnerczy i inne choroby zakaźne (AIDS) czy zniszczenie kory nadnerczy – przerzuty nowotworowe.
• Wtórna niedoczynność kory nadnerczy – uszkodzenie przedniego płata przysadki (guzy, czy usunięcie przysadki), uszkodzenie podwzgórza, przewlekła kortykoterapia.

Objawy obniżonego stężenia „hormonu stresu”

Najczęstsze symptomy towarzyszące niskiemu kortyzolowi to:

• zmniejszenie masy ciała,
• narastające osłabienie,
• niskie ciśnienie tętnicze krwi
• ściemnienie skóry.

Ostra niedoczynność kory nadnerczy jest stanem zagrożenia życia (przełom nadnerczowy).

Występują wówczas:

• szybko narastające objawy wstrząsu,
• hipoglikemia,
• zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej (odwodnienie, hiperkaliemia, hiponatremia).

W takiej sytuacji trzeba jak najszybciej udać się do lekarza.

Przyczyny podwyższonego poziomu kortyzolu

Przyczyną nadmiernej produkcji kortyzolu może być np.:

• Zespół Cushinga zależny od ACTH (wtórna nadczynność nadnerczy);
• choroba Cushinga – nadmierne wytwarzanie ACTH przez gruczokolaka przysadki (najczęstsza przyczyna);
• zespół ektopowego wydzielania ACTH (głównie rak drobnokomórkowy płuc);
• zespół ektopowego wydzielania CRH;
• Zespół Cushinga niezależny od ACTH (pierwotna nadczynność nadnerczy);
• autonomiczny guz lub mnogie guzy kory nadnerczy;
• stosowanie leków glikokortykosteroidowych.

Objawy podwyższonego stężenia kortyzolu we krwi

Podwyższony poziom potrafi całkowicie zaburzyć równowagę organizmu. Z czasem utrzymujący wzrost stężenia kortyzolu zaczyna zostawiać widoczne ślady – zarówno na ciele, jak i w samopoczuciu:

• Charakterystyczna „księżycowa twarz” i przyrost masy ciała w okolicy tułowia – prowadzi do redystrybucji tłuszczu z kończyn na twarz i tułów, co objawia się pełniejszą, obrzmiałą twarzą oraz otyłością centralną
• Sinoczerwone rozstępy na skórze brzucha i ud – wzrost poziomu osłabia kolagen w skórze, zmniejszając jej elastyczność i prowadząc do powstawania szerokich, purpurowych rozstępów w miejscach naprężeń skóry
• Osłabienie siły mięśniowej – powoduje katabolizm białek mięśniowych, co zmniejsza siłę mięśni mimo utrzymania lub wzrostu masy tłuszczowej. To sprawia, że wysiłek fizyczny jest mniej efektywny.
• Nadciśnienie tętnicze i zaburzenia tolerancji glukozy – hormon zwiększa wrażliwość naczyń na katecholaminy i stymuluje glukoneogenezę, co skutkuje wzrostem ciśnienia krwi i podwyższeniem poziomu glukozy we krwi.
• Problemy ze snem, drażliwość i wahania nastroju – przewlekły nadmiar zaburza rytmy dobowe, co prowadzi do trudności w zasypianiu, nadpobudliwości oraz zmienności nastroju
• Zwiększona skłonność do zakażeń – zwłaszcza oportunistycznych wskutek obniżenia odporności komórkowej i humoralnej.
• Zaburzenia menstruacji i objawy adrogenizacji u kobiet.

Przewlekłe pobudzenie osi HPA i utrzymujący się nadmiar kortyzolu – niezależnie od tego, czy wynika z długotrwałego stresu, zaburzeń snu, czy jawnego zespołu Cushinga – rozregulowują fizjologiczny rytm dobowy, sprzyjają przewlekłemu stanowi zapalnemu i, w połączeniu z insulinoopornością, podwyższonym poziomem glukozy oraz nieprawidłowym profilem lipidowym, tworzą ciąg zaburzeń metabolicznych prowadzących do zespołu metabolicznego, chorób sercowo‑naczyniowych, a w dalszej kolejności cukrzycy typu 2.

Przygotowanie do badania

By wynik badania krwi był wiarygodny, pamiętaj o właściwym przygotowaniu:

• bądź na czczo,
• dzień wcześniej unikaj stresu i intensywnego wysiłku fizycznego,
• na pobieranie krwi przyjdź rano – stężenie kortyzolu ulega naturalnym wahaniom dobowym.

Ostatni punkt jest szczególnie ważny. W prawidłowych warunkach najwyższe stężenie kortyzolu występuje w godzinach porannych, a następnie w ciągu dnia zmniejsza się osiągając najniższe stężenia około północy.

Wyżej wskazane elementy mogą mieć wpływ na wynik badania.

Kortyzol przygotowanie i badanie

• W badaniu poziomu kortyzolu wykorzystuje się surowicę pobraną z żyły łokciowej lub dobową zbiórkę moczu.
• Przed badaniem pacjent powinien być wyspany i na czczo oraz nie pić alkoholu 2-3 dni przed. Badanie powinno być wykonywane w godzinach porannych.

Przebieg pobrania krwi

• Badanie polega na pobraniu krwi do probówki EDTA, zgodnie z procedurą pobrania odkażenie skóry, założenie opaski uciskowej oraz ucisk w miejscu pobrania po zakończeniu procedury trwa kilka minut.
• Czas trwania pobrania to około kilka - kilkanaście sekund.
• W przypadku nieprawidłowego przygotowania do badania uzyskany wynik nie będzie w pełni miarodajny.
• Pobrania należy dokonać w godzinach porannych.

Wymagane przygotowanie do badania na kortyzol

W dniu przed badaniem:

• Unikaj spożywania obfitych i tłustych posiłków oraz spożywania alkoholu do 24 godzin przed badaniem.
• Powstrzymać się od picia kawy i herbaty co najmniej 12 godzin przed pobraniem.

W dniu badania:

• Pacjent powinien pozostawać na czczo - to znaczy powstrzymać się od posiłku przez około 8-12 godzin przed badaniem.
• Dozwolone jest wypicie niewielkiej ilości wody w godzinach porannych.
• W miarę możliwości pobranie należy przeprowadzić przed przyjęciem porannej porcji leków chyba, że lekarz zaleci inaczej.
• Pobranie krwi należy przeprowadzić w godzinach porannych.
• Przed badaniem pacjent powinien pozostawać w spoczynku przez 10 – 15 minut (pozycja siedząca).
• Wysiłek fizyczny, także umiarkowany np. chodzenie, wejście po schodach, może zmienić wartości wyników badania laboratoryjnego.