Profil trzustkowy

Jaką rolę w organizmie pełni trzustka?

Trzustka to gruczoł zlokalizowany w górnej części jamy brzusznej, tuż za żołądkiem. Pełni dwie zasadnicze funkcje: zewnątrzwydzielniczą i wewnątrzwydzielniczą.

• Funkcja zewnątrzwydzielnicza (egzokrynna) polega na produkcji i wydzielaniu soku trzustkowego zawierającego enzymy trawienne. Najważniejsze enzymy to amylaza, lipaza i proteaza.
• Funkcja wewnątrzwydzielnicza (endokrynna) realizowana jest przez skupiska komórek wytwarzających hormony bezpośrednio do krwi. Najważniejsze hormony to insulina, glukagon i somatostyna.

Jakie badania laboratoryjne obejmuje pakiet trzustkowy?

W ramach profilu trzustkowego oznaczane są:

• Amylaza – enzym produkowany głównie przez trzustkę i ślinianki, odpowiedzialny za rozkład węglowodanów złożonych. Jej aktywność we krwi rośnie gwałtownie, ale szybko się normalizuje – ważne jest szybkie wykonanie badania po wystąpieniu objawów.
• Amylaza w moczu (diastaza w moczu) – amylaza jest filtrowana przez nerki i wydalana z moczem, dlatego jej wzrost w moczu pojawia się z opóźnieniem względem surowicy, ale utrzymuje się dłużej, co jest przydatne w przypadku pacjentów, którzy zgłaszają się do lekarza z opóźnieniem.
• Amylaza trzustkowa – pochodzi wyłącznie z trzustki (nie ze ślinianek). Oznaczenie ma wyższą swoistość diagnostyczną niż amylaza całkowita.
• Lipaza – enzym trzustkowy rozkładający triglicerydy, produkowany niemal wyłącznie przez trzustkę.  Jest preferowanym markerem ostrego zapalenia trzustki. Po wystąpieniu epizodu choroby lipaza pozostaje podwyższona znacznie dłużej niż amylaza.
• CA 19-9 – marker nowotworowy pomocny w diagnostyce raka trzustki, stosowany także do monitorowania skuteczności leczenia oraz wykrywania nawrotu choroby. Jego samodzielne oznaczenie nie jest jednak podstawą do rozpoznania nowotworu.
• Insulina – hormon trzustki regulujący poziom glukozy we krwi – jego zbyt wysokie stężenie na czczo sygnalizuje insulinooporność, a zbyt niskie może występować m.in. przy uszkodzeniu komórek trzustki produkujących insulinę.

Trzustka zatem:

• produkuje enzymy, które umożliwiają trawienie przyjmowanego pokarmu,
• wydziela hormony odpowiedzialne za prawidłowy przebieg procesów metabolicznych,
• bierze udział w regulacji poziomu glukozy we krwi i pomaga utrzymać go w optymalnych granicach.

Kiedy warto wykonać badania w ramach profilu trzustkowego?

Profil trzustkowy możesz potraktować zarówno jako badanie profilaktyczne, jak i element dokładniejszej diagnostyki czy monitorowania chorób trzustki.

Warto o nim pomyśleć, jeśli masz niepokojące objawy:

• silny, ciągły ból w nadbrzuszu, często promieniujący do kręgosłupa lub pleców,
• nudności i wymioty,
• utrata apetytu i niewyjaśniony spadek masy ciała,
• gorączka i dreszcze,
• żółtaczka,
• wzdęcia i uczucie pełności po posiłkach.
• Nagłe pogorszenie stanu zdrowia z silnym bólem brzucha może być oznaką rozwijającego się ostrego zapalenia trzustki – stanu wymagającego pilnej hospitalizacji.

Badanie warto wykonać, gdy zaliczasz się do tzw. grup ryzyka. Podstawowe czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia problemów z trzustką to:

• nadużywanie alkoholu i palenie papierosów,
• kamica żółciowa,
• otyłość,
• wysoki poziom triglicerydów,
• insulinooporność i cukrzyca typu 2.

Pakiet badań warto również rozważyć, jeśli:

• jesteś po operacji w obrębie jamy brzusznej lub zabiegu endoskopowym w drogach żółciowych;
• w Twojej rodzinie występowały choroby trzustki.

Profil trzustkowy dobrze sprawdza się także do:

• kontroli u osób leczonych z powodu chorób trzustki, wątroby lub nerek,
• monitorowania pacjentów z przewlekłym zapaleniem trzustki,
• monitorowania wybranych pacjentów z nowotworem trzustki lub z podwyższonym ryzykiem jego wystąpienia, zgodnie z zaleceniami lekarza.

Jak przebiega badanie?

Pobranie krwi

Badanie krwi polega na pobraniu próbki krwi żylnej ze zgięcia łokciowego pacjenta. Materiał zostaje następnie przekazany do laboratorium diagnostycznego.

Pobranie moczu

Pobranie moczu krok po kroku:

• Zacznij oddawać mocz do toalety, pierwszą porcję spuść do muszli.
• Następnie, nie przerywając mikcji, podstaw pojemnik i pobierz tzw. środkowy strumień moczu (ok. 50-100 ml).
• Ostatnią porcję moczu oddaj do toalety.

Dostarcz próbkę do Punktu Pobrań jak najszybciej, najlepiej w ciągu 1–2 godzin od pobrania. Jeśli nie możesz tego zrobić, przechowaj mocz w lodówce.

Normy (wartości referencyjne)

Każde laboratorium stosuje własne zakresy referencyjne uzależnione od metody analitycznej i aparatury.

Wynik zawsze należy interpretować w kontekście norm podanych w raporcie z badania i omówić go z lekarzem.

Przyczyny niskich stężeń

Znacznie obniżone wartości enzymów (amylazy i lipazy) mogą wskazywać na:

• zaawansowane zniszczenie miąższu trzustki,
• zewnątrzwydzielniczą niewydolność trzustki (EPI).

Obniżona insulina występuje w przebiegu chorób takich jak:

• cukrzyca typu 1 (autoimmunologiczne zniszczenie komórek β trzustki)
• zaawansowana cukrzyca typu 2,
• zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki po rozległym uszkodzeniu miąższu.

Niskie stężenia CA 19-9 są pożądane.

Przyczyny wysokich stężeń

Podwyższone wartości oznaczanych enzymów (amylazy i lipazy) mogą mieć przyczyny trzustkowe i pozatrzustkowe.

Do przyczyn trzustkowych zaliczają się:

• ostre zapalenie trzustki (OZT),
•  przewlekłe zapalenie trzustki (PZT),
• rak trzustki,
• torbiele i pseudotorbiele trzustki,
• autoimmunologiczne zapalenie trzustki (AZT).

Najczęstsze przyczyny pozatrzustkowe to:

• kamica żółciowa i zapalenie pęcherzyka żółciowego,
• niedrożność jelit, zapalenie otrzewnej,
• choroby ślinianek,
• przewlekła choroba nerek (PChN).

Podwyższona insulina na czczo najczęściej wskazuje na:

• insulinooporność,
• stan przedcukrzycowy.

Podwyższone stężenia CA 19-9 sugerują:

• umiarkowanie podwyższone – choroby łagodne: zapalenie trzustki, choroby wątroby i dróg żółciowych, kamicę żółciową.
• znacznie podwyższone – mogą sugerować nowotwór przewodu pokarmowego, lecz nie muszą wskazywać na raka trzustki.
• wartości bardzo wysokie – zwiększają prawdopodobieństwo procesu nowotworowego, jednak mogą wystąpić też m.in. w ciężkiej cholestazie. Dlatego zawsze wymagają potwierdzenia badaniami obrazowymi i dalszą diagnostyką.

Przygotowanie do badania

Pakiet obejmuje zarówno badania krwi, jak i moczu. Zobacz, jak odpowiednio przygotować się do badań, by uzyskać wiarygodny wynik.

Badanie krwi

• Przyjdź na czczo – zachowaj 8–12 godzin przerwy od ostatniego posiłku.
• Na pobranie udaj się rano, najlepiej między 7:00 a 10:00.
• Stałe leki przyjmuj zgodnie z zaleceniem lekarza – zapytaj, czy któreś z nich trzeba przyjąć dopiero po badaniu.
• Poinformuj personel o wszystkich lekach, suplementach i preparatach ziołowych, które stosujesz.

Badanie moczu

• Najlepiej pobrać pierwszą poranną próbkę moczu.
• Użyj jednorazowego pojemnika na mocz z apteki lub Punktu Pobrań.
• Tuż przed pobraniem dokładnie umyj okolice intymne ciepłą wodą (bez silnych środków dezynfekujących), a następnie delikatnie osusz.
• Nie oddawaj moczu w trakcie menstruacji.